Hartenstein: historie

De naam Hartenstein is waarschijnlijk afgeleid van 'hert' en 'steen' en vormde een verwijzing naar de herberg 'Het Rode Hert' en in 1724 behoorde tot de 'Hoge Oorspronck'. De nieuwe eigenaar, Mr. J. van der Sluis, liet deze herberg in 1779 afbreken om plaats te maken voor een nieuw te bouwen herenhuis waarbij tevens een park werd aangelegd. Van der Sluis noemde het landhuis Hartenstein.

Omstreeks 1861 liet de volgende eigenaar, de Amsterdamse effectenmakelaar Th. Sanders, dit gebouw afbreken en vervangen door de huidige villa met koetshuis, een tuinmanswoning (allen in eclectische stijl) en voegde aan de tuin mogelijk ook een orangerie toe (deze laatste zou ook in een latere periode gebouwd kunnen zijn). Op het landgoed werden zgh. 'aangename wandelingen' aangelegd in een parkachtig, romantisch aandoend landschap met verrassende doorzichten, glooiende gazons in druppelvormige ruimten, bijzondere heestervormige en boomvormige beplantingen, lanen en enkele natuurgelijkende bostaferelen. Stijlkenmerken met ingedriënten die terug te voeren zijn naar de Engelse landschapsstijl. Een landschapsarchitectonische stijl, niet gebonden aan tradities, die vanaf de 18e eeuw tot in de 20e eeuw in Europa werd toegepast (het Vondelpark te Amsterdam is daar een groots voorbeeld van). Een landschapsarchitectonische (nieuwe) stijl die als reactie op de grote maatschappelijke veranderingen in Europa gezien moet worden. Dit in tegenstelling tot de bouwarchitectuur die in deze periode teruggreep naar oude, vroegere, bouwstijlen, nu wel aangeduid als 'eclistische stijl'. Een ander opvallend kenmerk uit die tijd van tuin- c.q. parkaanleg, was het aanbrengen van folly's. Onder die term vielen in Hartenstein het boekenhuisje ofwel bibliotheek (afgebroken omstreeks 1965) met een karakteristiek trapgeveltje, een theekoepel nabij de Kneppelhoutweg (niet meer aanwezig) en een hertenkamp (waarvan het oorspronkelijke nachtverblijf is vervangen) als een gecultiveerde wildbaan.

In 1883 werd G.J. Verburgt, houthandelaar te Arnhem, eigenaar van de buitenplaats annex landgoed. Begin 20e eeuw tot ongeveer 1920 gold letterlijk en figuurlijk als een bloeiperiode voor het park: landschapsarchitect S. Voorhoeve nam het park, met respect voor de aanwezige landschapsstijl op het terrein, in opdracht van Verburgt onder handen. Naast de diverse verfraaiende tuinelementen zoals grote vazen, (subtropische) beplantingen in kuipen en tuinbeelden, kreeg Hartenstein naar zijn ideeën tevens een meer open, naar buiten toe gericht, karakter. Het huis werd gemoderniseerd en uitgebreid met twee serres waar vanuit zichtlijnen de parkachtige tuin inliepen. Inmiddels was er ook sprake van een portierswoning en een boerderijtje (aan de huidige Sandersweg) met akkerland (sinds 1933 de locatie van sportpark Hartenstein). Op de plek waar in 1956 een schoolgebouw verrees, wat overigens een ernstige inbreuk op het park betekende, was eerder de tuinderij van het landgoed ingericht met een orangerie, kas en glasoverdekte bakken voor de kweek van tuinplanten, groenten en fruit. Alleen een tuinmuur herinnert nog aan deze functie van tuinderij annex moestuin. Later werd de school uitgebreid met een nieuwe vleugel en een gymnastiekzaal wat opnieuw een aanslag op het park betekende.

In 1942 werd de gemeente Renkum eigenaar van Hartenstein. De functie van het landhuis werd hotel en het park werd openbaar toegankelijk 'wandelpark'. Begin vijftiger jaren van de vorige eeuw ontstond voor het hotel (dus aan de parkzijde en in de as van het gebouw) een formele, rechthoekige terrasaanleg naar ontwerp van de gemeente.
Sinds 1944 kreeg het huis vooral bekendheid door als hoofdkwartier van de 1ste British Airborne Division tijdens de Slag om Arnhem in september 1944 te dienen. Sinds 1978 is er het Airborne Museum gevestigd welk museum volledig gewijd is aan deze dramatische oorlogsperiode uit WOII. Het voormalige koetshuis werd lange tijd als brandweerkazerne gebruikt. Vanaf 1983 is er een restaurant gevestigd ('Klein Hartensteyn'). In de negentiger jaren is een moderne versie van een folly aan het park toegevoegd: een muziekluifel, een bouwwerk van de hand van architect Derksen (Arnhem), waarvan de dakvorm ontleend is aan het beeld van een beukenblad.

In de periode 2008-2009 is het museum gerenoveerd en bovengronds (westzijde) en ondergronds (zuidzijde) uitgebreid waarvoor helaas grote, voor het park, kenmerkende Rhododendrongroepen en een aantal bijzondere bomen moesten wijken. Behoudens de aanleg van nieuwe wandelpaden is nadien herstel van de 'groene' schoonheid van dit Rijksmonument achterwege gebleven.
Park Hartenstein heeft een grote rijkdom aan bijzondere inheemse en uitheemse bomen (deels, door IVN, met soortsnaam aangegeven), die in de loop van de tijd zijn aangeplant. De twee mammoetbomen (Sequoiadendron giganteum), de Judasboom, de vaantjesboom, de tulpenboom en de sneeuwklokjesboom zijn enkele exemplaren die op zich al een bezoek aan het park waard zijn. Bovendien is aan een enorme, 150 jaar oude eik welke langs het fietspad staat, goed te zien dat de gunstige bodemgesteldheid, veroorzaakt door waterdragende leemlagen welke onder het park doorlopen en die doorlopend voor veel vocht op geringe diepte in de bodem zorgen - voor extra groei van de aangeplante bomen oplevert. In het park gebruiken diverse vogelsoorten als bonte specht, bosuil, goudvink, nachtegaal, boomkruiper naast andere veel voorkomende vogelsoorten, de parkbomen als broedplaats en hun omgeving als fourageergebied.